Mentale gezondheid: luister naar signalen vóór uitval dreigt

Rond Mental Health Day pleiten psychologen van Breinfijn voor een andere kijk op uitval door werkstress: organisaties moeten niet pas in actie komen als iemand dreigt uit te vallen, maar eerder luisteren naar signalen van overbelasting. Dat meldt HR Praktijk op 12 oktober 2026. Het pleidooi komt op een moment dat ook het politieke debat over ziekteverzuim en loondoorbetaling weer actueel is.

Twee debatten, dezelfde vraag

Volgens de psychologen raken de aandacht voor mentale gezondheid en de discussie over verzuim en loondoorbetaling aan dezelfde kernvraag: hoe voorkom je dat mensen uitvallen? Alleen kijken naar verzuimcijfers, behandeling of re-integratie is daarvoor te beperkt. Ook vroegsignalering, open gesprekken en laagdrempelige ondersteuning horen erbij.

Ter herinnering: bij ziekte betaalt een werkgever maximaal 104 weken loon door, met een minimum van 70% van het loon. Een lang verzuimtraject is dus voor zowel werknemer als organisatie ingrijpend. Hoe sneller je zicht krijgt op oplopende belasting, hoe groter de kans dat het zover niet komt.

De periode vóór de ziekmelding blijft vaak buiten beeld

Werkstress, mentale overbelasting en psychische klachten ontstaan zelden van de ene op de andere dag. Vaak zijn er maanden eerder al signalen, terwijl iemand gewoon blijft doorwerken. Werkgevers weten bovendien niet altijd waar ze op moeten letten.

Het gesprek komt volgens de psychologen meestal pas op gang als klachten het functioneren beïnvloeden, uitval dreigt of een medewerker zich al heeft ziekgemeld. Daarmee valt een belangrijke periode buiten beeld. Klinisch psycholoog Charlotte Rogier zegt dat er veel wordt geïnvesteerd in ziekteverzuim, maar te weinig in het herkennen van de eerste signalen. Volgens haar zit de grootste winst in de periode vóór de uitval.

Kleine veranderingen zijn informatie

Vroege signalen zijn niet voor iedereen hetzelfde. De één slaapt slechter, een ander heeft minder overzicht, raakt sneller geïrriteerd of kan na het werk steeds moeilijker ontspannen. Eén signaal wijst niet automatisch op een ernstig probleem. Wat telt, is een verandering ten opzichte van hoe iemand normaal functioneert. Dat kan reden zijn om stil te staan, het gesprek aan te gaan of ondersteuning te zoeken.

Neuropsycholoog Lars van Laar wijst erop dat het lichaam vaak eerder reageert dan mensen doorhebben. Hij noemt onder meer sneller geïrriteerd zijn, lichte vermoeidheid, moeite met concentreren, oppervlakkiger ademen en voortdurend gespannen spieren. Volgens hem hoef je daar niet van te schrikken, maar is het verstandig ze serieus te nemen.

Verantwoordelijkheid ligt niet alleen bij de werknemer

De psychologen benadrukken dat het niet alleen aan de individuele medewerker is om aan de bel te trekken. Werkgevers en leidinggevenden kunnen veel bijdragen:

• mentale belasting bespreekbaar maken;
• veranderingen in gedrag of prestaties niet direct als prestatieprobleem behandelen;
• helder communiceren welke ondersteuning beschikbaar is.

Dat vraagt om een cultuur waarin medewerkers niet eerst hoeven te bewijzen dat het echt niet meer gaat. Het gesprek moet volgens Breinfijn breder gaan dan verzuimcijfers of arbeidsongeschiktheid, met aandacht voor psychologische veiligheid en open gesprekken over belasting.

Wat betekent dit voor werkgevers?

Het pleidooi is vooral een uitnodiging om eerder in het proces te kijken. Concreet kun je het volgende doen:

1. Train leidinggevenden in signaleren. Laat ze letten op veranderingen ten opzichte van iemands normale functioneren, niet op losse incidenten.
2. Voer gesprekken zonder oordeel. Vraag hoe het gaat en wat iemand zelf ervaart, in plaats van direct oplossingen of conclusies te presenteren.
3. Maak ondersteuning zichtbaar. Zorg dat medewerkers weten bij wie ze terechtkunnen en wat er mogelijk is, bijvoorbeeld via de bedrijfsarts, vertrouwenspersoon of een andere laagdrempelige voorziening.
4. Bespreek belasting structureel. Neem werkdruk en energie op in reguliere gesprekken, niet alleen bij zorgen of een ziekmelding.
5. Kijk verder dan verzuimcijfers. Verzuimpercentages vertellen wat er al is gebeurd. Combineer ze met informatie uit gesprekken en teamoverleg.
6. Breng de kosten in beeld. Met de rekentool voor verzuimkosten zie je wat verzuim je organisatie kost en welk bedrag aan preventie daartegenover kan staan.

De uitspraken van de psychologen zijn geen nieuwe wettelijke verplichting. Ze sluiten wel aan bij de bestaande zorgplicht van werkgevers voor een gezonde en veilige werkplek, en bij de discussie over de kosten van langdurig verzuim.

Meer informatie

HR Praktijk verwijst in het bericht naar aanvullende artikelen over de aanpak van werkstress in het mkb en over duurzame inzetbaarheid. Voor een beleid dat past bij jouw organisatie is het raadzaam om medewerkers en de ondernemingsraad of personeelsvertegenwoordiging erbij te betrekken.