Wet handhaving sociale zekerheid: evenrediger boetes en terugvordering

Een fout bij een uitkeringsaanvraag hoeft straks niet meer automatisch tot een boete te leiden. Dat is een van de uitgangspunten van de Wet handhaving sociale zekerheid, een wetsvoorstel waarover PW. en Binnenlands Bestuur op 20 oktober 2026 schrijven. Ook de regels voor terugvordering veranderen, en volgens PW. worden de regels rond ziekmeldingen aangepast. Voor HR is dit relevant omdat werkgevers gegevens aanleveren waarop gemeenten en uitvoeringsorganisaties hun besluiten baseren.

Evenredig handhaven als uitgangspunt

Het wetsvoorstel geeft gemeenten meer ruimte om rekening te houden met de omstandigheden van de inwoner. Dat wordt ook wel de menselijke maat genoemd. Binnenlands Bestuur bespreekt de wijzigingen in een driedelige blogreeks: eerst het maatregelenregime, daarna terugvordering en ten slotte de bestuurlijke boetes. Terugvordering van een onterecht betaalde uitkering blijft een legitiem doel, maar gemeenten moeten in bepaalde situaties nadrukkelijker naar het concrete geval kijken.

Wat verandert er bij terugvordering?

Het wetsvoorstel brengt een aantal wijzigingen aan die samen de positie van de uitkeringsgerechtigde versterken.

• Kortere terugkijkperiode: gemeenten kijken maximaal 5 jaar terug, gerekend vanaf de datum van het terugvorderingsbesluit. Bij strafverzwarende omstandigheden, zoals bewust misbruik, kan dat tot 20 jaar.
• Fouten van de overheid: is een uitkering te hoog vastgesteld door handelen of nalaten van de gemeente en was dat voor de inwoner redelijkerwijs niet duidelijk, dan ziet de gemeente in beginsel af van terugvordering (artikel 58 lid 9 onder a Participatiewet). Gemeenten mogen in beleidsregels zelf invullen wanneer iets ‘redelijkerwijs duidelijk’ is. Daarbij kunnen ze bijvoorbeeld kijken naar de informatievoorziening, de complexiteit van de situatie en de hoogte van het verschil.
• Traag handelen: de zogenoemde zesmaandenrechtspraak wordt wettelijk vastgelegd (artikel 58 lid 9 onder b Participatiewet).
• Dringende reden: de rechtspraak van de Centrale Raad van Beroep van 18 april 2024 komt in de wet (artikel 18 lid 8 en 18a lid 9 Participatiewet). Zo blijft maatwerk mogelijk als een op zich terecht terugvorderingsbesluit onnodig nadeel veroorzaakt.

De zesmaandenrechtspraak wordt breder

Krijgt een gemeente een concreet signaal dat iemand te veel uitkering ontvangt en onderneemt ze langer dan 6 maanden niets, dan kan het onverschuldigd betaalde bedrag in beginsel niet meer worden teruggevorderd over de periode na die 6 maanden. De bevoegdheid om terug te vorderen vervalt dus niet; het gaat om de periode waarover dat kan.

Nieuw is dat niet alleen signalen van de inwoner zelf meetellen, maar ook signalen uit een direct toegankelijke administratie. Die bestaat volgens Binnenlands Bestuur nu nog niet, omdat meestal nader onderzoek nodig is. In de nabije toekomst zou de polisadministratie die rol mogelijk kunnen krijgen.

Hoe pakt dit uit in de praktijk?

Binnenlands Bestuur werkt het uit met een casus. Een bijstandsontvanger vraagt informatie over proefsamenwonen, gaat daarna echt samenwonen en meldt dat niet. Na een jaar ontdekt de gemeente het. Een informatievraag geldt niet als melding, dus de inlichtingenplicht is geschonden. Of de gemeente terugvordert, hangt dan af van de vraag of de inwoner redelijkerwijs kon weten dat de uitkering te hoog was, en of een eerder signaal uit een toegankelijke administratie, zoals de BRP, al bij de gemeente lag. Ook dan is meestal nog aanvullend onderzoek nodig.

Over de ziekmeldingen meldt PW. dat de regels veranderen. De precieze uitwerking staat in het wetsvoorstel zelf. Lees die tekst na voordat je processen aanpast.

Wat betekent dit voor werkgevers?

Het wetsvoorstel richt zich op gemeenten en uitkeringsgerechtigden, niet direct op werkgevers. Toch zijn er raakvlakken, vooral als de polisadministratie een grotere rol krijgt. Die administratie wordt gevuld met gegevens uit de loonaangifte.

1. Zorg voor juiste en tijdige loonaangifte. Fouten of vertragingen kunnen uitwerken op de uitkering van een medewerker of ex-medewerker.
2. Handel verzoeken van gemeenten en UWV snel en volledig af. Leg vast wie intern verantwoordelijk is voor werkgeversverklaringen en loonvragen.
3. Documenteer wat je aanlevert. Een duidelijke vastlegging helpt als later blijkt dat een uitkering op onjuiste gegevens was gebaseerd.
4. Wijs medewerkers op hun meldplicht bij wijzigingen in werk, inkomen of gezinssituatie, zonder zelf juridisch advies te geven. Een informatievraag bij de gemeente geldt niet als melding.
5. Volg het wetgevingstraject. Controleer op overheid.nl of de Tweede Kamer het voorstel heeft behandeld en wat de ingangsdatum wordt. Pas verzuim- en meldprocedures pas aan als vaststaat wat er verandert.

Wil je het effect van loonwijzigingen voor je organisatie doorrekenen, gebruik dan de rekentool voor loonkosten.

Nog geen ingangsdatum

Het gaat om een wetsvoorstel. Een ingangsdatum is in de berichtgeving niet genoemd, en de inhoud kan tijdens de parlementaire behandeling nog veranderen. De artikelnummers en termijnen in dit bericht komen uit het voorstel zoals Binnenlands Bestuur het beschrijft. De actuele stand van zaken vind je in de Kamerstukken op overheid.nl.